Prezydent Karol Nawrocki zawetował ustawę umożliwiającą Polsce przystąpienie do europejskiego mechanizmu SAFE. W specjalnym orędziu ostrzegł przed zadłużeniem kraju na dziesięciolecia oraz potencjalnym ograniczeniem suwerenności w sprawach bezpieczeństwa. Rząd przekonuje jednak, że weto nie zablokuje możliwości skorzystania z unijnego programu finansowania obronności.
Decyzję o zawetowaniu ustawy prezydent ogłosił w telewizyjnym orędziu. Jak podkreślił, sprawa europejskiego mechanizmu SAFE nie jest kwestią jednej kadencji czy jednego rządu, lecz decyzją o skutkach odczuwalnych przez całe pokolenia.
„Historia uczy nas prostej prawdy: naród, który nie chce płacić na własną armię, prędzej czy później będzie musiał płacić na armię cudzą. Dlatego inwestycje w obronność są konieczne. Ale muszą być prowadzone mądrze, odpowiedzialnie i w sposób, który nie ogranicza suwerenności państwa.” – powiedział Prezydent RP.
Według głowy państwa SAFE oznacza zaciągnięcie przez Polskę ogromnego kredytu zagranicznego na 45 lat w obcej walucie, którego koszty odsetek mogą sięgnąć nawet 180 miliardów złotych.
Prezydent ostrzegł, że zobowiązanie zaciągnięte dziś będzie spłacane przez młodych Polaków przez całe ich życie zawodowe. Porównał przy tym ryzyko związane z kredytem SAFE do doświadczeń wielu Polaków z kredytami frankowymi.
Obawy o suwerenność i zgodność z konstytucją
Jednym z głównych powodów weta są – jak podkreślił prezydent – wątpliwości dotyczące suwerenności państwa. W jego ocenie mechanizm SAFE może oznaczać, że decyzje dotyczące finansowania bezpieczeństwa Polski będą w części zależeć od instytucji europejskich.
W orędziu zwrócił uwagę na tzw. zasadę warunkowości, znaną już Polsce z Krajowego Planu Odbudowy, która mogłaby pozwolić instytucjom unijnym na w pełni uznaniowe wstrzymanie finansowania, podczas gdy Polska nadal byłaby zobowiązana do spłaty długu.
Prezydent powołał się także na artykuł 90 Konstytucji RP, który dopuszcza przekazywanie części kompetencji organizacjom międzynarodowym, ale jednocześnie wyznacza granice dotyczące kluczowych elementów suwerenności państwa, takich jak kontrola nad siłami zbrojnymi.
Podobne zastrzeżenia formułowała część konstytucjonalistów oraz ekspertów prawa europejskiego, wskazując, że mechanizm SAFE może budzić wątpliwości zarówno na gruncie polskiej konstytucji, jak i unijnych traktatów.
Do zawetowania ustawy apelował wcześniej m.in. Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, który argumentował, że mechanizm oznaczałby zaciągnięcie „narodowego długu pod cudzą kontrolą”.
Prezydencka alternatywa
W swoim wystąpieniu prezydent zaproponował alternatywne rozwiązanie – projekt ustawy o Polskim Funduszu Inwestycji Obronnych, określany jako „Polski SAFE 0%”. Według tej koncepcji środki na rozwój armii miałyby pochodzić m.in. z zysków Narodowego Banku Polskiego, który – jak przypomniał prezydent – wypracował w ostatnich latach wzrost wartości aktywów o ponad 185 miliardów złotych.
W jego ocenie takie rozwiązanie pozwoliłoby finansować modernizację armii bez wieloletniego zadłużania kraju i bez uzależnienia decyzji od instytucji zewnętrznych.
Argumenty zwolenników programu
Zwolennicy mechanizmu SAFE podkreślają jednak, że jest to jeden z kluczowych elementów europejskiego systemu wzmacniania obronności w obliczu rosnących napięć międzynarodowych.
Według rządu program umożliwi państwom członkowskim pozyskanie dużych środków na modernizację armii na korzystnych warunkach finansowych, a wspólne finansowanie ma zwiększyć potencjał obronny całej Europy.
W ocenie zwolenników SAFE Polska – jako kraj graniczny NATO i Unii Europejskiej – mogłaby szczególnie skorzystać na dodatkowych funduszach przeznaczonych na rozwój przemysłu zbrojeniowego i zakup nowoczesnego sprzętu.
Przedstawiciele rządu zapowiadają także, że weto prezydenta wcale nie musi oznaczać całkowitej rezygnacji z udziału w programie. Według wcześniejszych deklaracji Donalda Tuska i Władysława Kosiniaka-Kamysza możliwe jest skorzystanie z mechanizmu SAFE także w inny sposób, bez przyjmowania zawetowanej ustawy.
