Kiedy we wrześniu 2024 roku fala powodziowa zalewała kolejne miejscowości Dolnego Śląska i Opolszczyzny, Polacy z niepokojem śledzili dramatyczną walkę z żywiołem. Dzisiaj, po opublikowaniu końcowego raportu Najwyższej Izby Kontroli (NIK), czarno na białym widać to, co wielu wówczas przeczuwało: nasze państwo w chwili próby po prostu kapitulowało, wykazując patologię i rażące zaniedbania na każdym możliwym szczeblu. Choć dysponowaliśmy nowoczesnymi technologiami, satelitami i precyzyjnymi prognozami, aparat urzędniczy nie potrafił przekuć wiedzy w realne, ratujące życie decyzje.
Zamiast sprawnego mechanizmu obronnego otrzymaliśmy chaos, spory kompetencyjne i paraliż komunikacyjny. Oto bilans grzechów głównych polskiego systemu zarządzania kryzysowego.
Główne obszary systemowej niemocy
Decyzyjny paraliż i spory kompetencyjne na szczytach władzy
W samym środku katastrofy, gdy decydowały się losy tysięcy ludzi, na szczytach struktur MSWiA dochodziło do gorszących sporów o to, kto tak naprawdę dowodzi akcją ratunkową – ówczesny komendant główny Państwowej Straży Pożarnej czy podsekretarz stanu. Jak dosadnie skomentował to były komendant główny PSP gen. Andrzej Bartkowiak, taka sytuacja w obliczu kataklizmu jest „skrajnie niebezpieczna, a wręcz patologiczna”.
Niedowład decyzyjny porażał też urzędy wojewódzkie. Wojewoda Dolnośląski, wbrew bieżącym komunikatom hydrologicznym, nie ogłosił na zagrożonych obszarach alarmu ani pogotowia przeciwpowodziowego. Identycznie postąpiła Wojewoda Opolska Monika Jurek, która – mimo przekroczenia stanów alarmowych i posiadania wiedzy o gigantycznych zrzutach wody ze zbiornika w Nysie – nie ogłosiła alarmu i nie zainicjowała wysyłki alertów RCB.
Informacyjny głuchoniemy: martwe alerty i zatajone katastrofy
Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB) kompletnie poległo w swojej roli informacyjnej. W dniach kluczowego zagrożenia wysyłało szablony o identycznej treści do mieszkańców aż 11 województw, zupełnie nie różnicując stopnia niebezpieczeństwa i ignorując fakt, że w powiatach kłodzkim i nyskim sytuacja stawała się krytyczna.
Szczytem dramatu była jednak sytuacja w Stroniu Śląskim, gdzie doszło do przerwania zapory na rzece Morawka. Wojewoda Dolnośląski oraz Starostwo Powiatowe w Kłodzku nie przekazały tej kluczowej informacji do dyrektora RCB. W efekcie mieszkańcy nie zostali ostrzeżeni o nadchodzącej fali, która niszczyła wszystko na swojej drodze.
Infrastrukturalna i technologiczna prowizorka
Żyjemy w XXI wieku, ale w krytycznym momencie państwowe instytucje straciły ze sobą kontakt. Na zbiornikach Zlewni w Nysie (w tym w Stroniu Śląskim) nie działała łączność radiowa DMR, która miała gwarantować bezpieczną komunikację w razie awarii telefonów i internetu. RZGW we Wrocławiu na dramatyczne doniesienia o sytuacji na zbiorniku w Stroniu z 14 września zareagowało głównie… komunikatami w mediach społecznościowych.
Co więcej, starostwo w Kłodzku przez miesiące tolerowało awarię stacji pomiarowej LSOP w Stroniu Śląskim – o usterce wiedziało od 28 czerwca 2024 roku i do momentu powodzi jej nie naprawiło, co doprowadziło do przedwczesnego wyłączenia systemów odczytu w Żelaźnie, Lądku-Zdroju i Stroniu Śląskim.
4. Lokalny chaos i spóźnione ewakuacje
Na poziomie samorządowym błędy goniły błędy. W Nysie ewakuację miasta zarządzono za późno – dopiero wtedy, gdy woda zalewała już jego części. Burmistrz nie miał pojęcia o stanie technicznym wałów, bo przed powodzią nawet nie brał udziału w ich przeglądach. Starostwo nie dysponowało z kolei aktualnym planem ewakuacji ludności.
W dobrze znanym wszystkim Kłodzku, burmistrz nie ogłosił pogotowia ani alarmu, zataił przed mieszkańcami stany alarmowe ogłoszone przez starostę i nie uruchomił syren alarmowych. W Lądku-Zdroju ewakuację przeprowadzono tak niedbale, że w komunikatach nie wskazano nawet punktów zbiórki ani bezpiecznych miejsc schronienia dla uciekających ludzi a w Stroniu Śląskim burmistrz, wbrew procedurom, nie uruchomił syren alarmowych podczas ewakuacji.
Zabawa na krawędzi: dlaczego ten paraliż zagraża naszemu bytowi?
Mogliśmy czekać na wodę i być na nią przygotowani, zamiast bezradnie ją gonić.
Tragedia z września 2024 roku to nie był zwykły, nieprzewidywalny kaprys natury. Służby dysponowały precyzyjnymi danymi z wyprzedzeniem – w tym oficjalnymi ostrzeżeniami płynącymi z Czech. Mogliśmy czekać na wodę i być na nią przygotowani, zamiast bezradnie ją gonić.
W kontekście obecnej sytuacji geopolitycznej Polski, wnioski z raportu NIK są porażające i wręcz przerażające. Państwo, które nie potrafi zorganizować łączności radiowej na kluczowym zbiorniku wodnym, skoordynować wysyłki sms-ów ostrzegawczych ani ustalić w gronie ministerialnym, kto wydaje rozkazy, staje się skrajnie bezbronne wobec o wiele trudniejszych zagrożeń.
Jeśli nadejdzie kryzys o charakterze militarnym, hybrydowym czy masowym kryzysie humanitarnym, nie będziemy mieli dni na analizowanie prognoz pogodowych. Tam decyzje muszą zapadać w sekundy. Tymczasem raport NIK pokazuje, że nasz system obronny i zarządzania kryzysowego w zderzeniu z żywiołem uległ całkowitej dekompozycji. To budzi uzasadnione i głębokie poczucie zagrożenia oraz braku opieki ze strony własnego państwa.
Czas na pytania o odpowiedzialność
Po powodzi pospiesznie zmieniono prawo – od 1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, a w maju 2026 roku zreformowano ustawę o zarządzaniu kryzysowym. To krok w dobrą stronę, ale żadna, nawet najbardziej kwiecista ustawa, nie uruchomi sama syreny alarmowej, nie naprawi stacji pomiarowej i nie podejmie za nikogo decyzji w krytycznej sekundzie.
Czas skończyć z politycznymi zaklęciami o „wyciąganiu wniosków”. Raport NIK bezlitośnie obnażył systemową patologię. Pora zadać fundamentalne pytania:
- Kto poniesie polityczną i osobistą odpowiedzialność za zignorowanie ostrzeżeń z Czech i dopuszczenie do paraliżu informacyjnego w Stroniu Śląskim oraz Nysie?
- Dlaczego urzędnicy szczebla wojewódzkiego i samorządowego, którzy rażąco zaniedbali swoje ustawowe obowiązki, wciąż nie ponieśli żadnych konsekwencji?
- Czy polskie państwo wyjdzie wreszcie z fazy „papierowych procedur” i da obywatelom realną pewność, że w chwili kolejnej próby ktoś odbierze telefon, podejmie decyzję i skutecznie uratuje ich życie?
Najlepszych przyjaciół poznaje się w biedzie, a sprawność państwa weryfikuje katastrofa. We wrześniu 2024 roku polskie państwo tę najtrudniejszą próbę sromotnie oblało.
