W czasach, gdy politykę coraz częściej sprowadza się do walki z przeciwnikiem, a ambicje wielu uczestników życia publicznego kończą się na zdobyciu stanowisk i utrzymaniu wpływów, brakuje rozmowy o fundamentach państwa. Tymczasem bez uczciwego rozliczenia własnych błędów nie da się zbudować niczego trwałego. Nawet jeśli prawda jest niewygodna dla tych, którzy chcieliby ją przemilczeć.
Gorzkie słowa na konferencji. Co powiedział prof. Jan Majchrowski?
Te diagnozy padły podczas konferencji naukowo-społecznej „Państwo prawa czy państwo siły? Od kryzysu do odbudowy”. W swoim wystąpieniu prof. Majchrowski nie oszczędzał ani polityków, ani środowisk sędziowskich. Mówił o cynizmie, konformizmie, kunktatorstwie i braku odwagi do podejmowania decyzji, które mogą mieć osobiste konsekwencje.
W nagraniu z konferencji znalazły się między innymi następujące słowa profesora:
„W trudnych czasach trzeba ludzi z charakterem na stanowiska. To nie są czasy dla zwolenników wysiadywania synekur. My potrzebujemy ludzi z charakterem. A boli mnie bardzo to, że ci, którzy w rozmaity sposób zawinili, dzisiaj chcą stanąć na czele protestu, a jutro znowu poprowadzić nas gdzieś tam, gdzie nas prowadzili do tej pory.”
To mocny zarzut wobec tych, którzy popełniali błędy, a dziś próbują występować w roli moralnych autorytetów i przywódców protestu. Profesor przypomina, że odpowiedzialności za wcześniejsze decyzje nie można zrzucić wraz ze zmianą politycznej sytuacji.
Prof. Majchrowski skrytykował również postawy przedstawicieli poprzedniej władzy. Wskazywał między innymi na bierność ówczesnego prezydenta Andrzeja Dudy, który w czasie szturmu na telewizję publiczną śledził igrzyska paraolimpijskie, oraz na niejednoznaczne zachowania związane z obsadą i rezygnacjami z funkcji w Trybunale Konstytucyjnym.
Majchrowski uzasadniał prawo do tak ostrej oceny własnymi decyzjami i osobistą ceną, jaką zapłacił za wierność złożonej przysiędze:
„Zabrakło konsekwencji, zabrakło odwagi, za dużo było wygodnictwa i oportunizmu, za dużo kunatorstwa. I ja, proszę państwa, bardzo przepraszam, ale jestem człowiekiem, który ma prawo to mówić. Tak, kupiłem sobie to prawo za bardzo duże pieniądze, ponieważ zrezygnowałem z urzędu sędziego Sądu Najwyższego z dożywotniego wynagrodzenia, dlatego że ci swoi uniemoż mi sądzenie to, czego zostałem powołany. I ponieważ złożyłem przysięgę, a nie ślubowanie, tylko właśnie przysięgę i nie mogłem jej sprostać, to musiałem złożyć urząd. Ale daje mi to dzisiaj prawo spojrzenia każdemu prosto w oczy, również tym, którzy na mój widok spuszczają oczy i nie chcą na mnie patrzeć, bo jestem dla nich głosem ich wyrzutu sumienia, ale uszy zatykają i tego głosu nie chcą słyszeć.”
Rządy prawa i rządy ludzi. Jakiego prawa i jakich ludzi potrzebujemy?
W myśli prof. Majchrowskiego powraca pytanie, które powinno być punktem wyjścia każdej poważnej rozmowy o państwie:
rządy prawa i rządy ludzi, ale jakiego prawa i jakich ludzi?
Rządy jakiego prawa?
Rządy prawa są lepsze od arbitralnych rządów ludzi. Dają obywatelom przewidywalność i chronią ich przed samowolą władzy. Samo przestrzeganie procedur nie wystarczy jednak, by prawo można było uznać za sprawiedliwe.
Można spojrzeć na nie z dwóch perspektyw.
Wymiar techniczny, czyli wewnętrzna moralność prawa Lona Fullera – dobre prawo powinno być jasne, należycie ogłoszone, niesprzeczne, możliwe do wykonania i niestanowione z mocą wsteczną.
Wymiar treściowy, wywodzący się z myśli Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu – prawo powinno służyć sprawiedliwości i dobru wspólnemu. Jeżeli staje się narzędziem realizacji interesów grupowych, kastowych czy partykularnych, może przekształcić się w „ustawowe bezprawie”. W takim przypadku obywatel ma prawo, a czasem nawet obowiązek się mu przeciwstawić.
Sprawiedliwość wymaga przy tym czegoś więcej niż zgodności z interesem własnej grupy. Potrzebuje obiektywnego punktu odniesienia, który nie zależy od politycznych sympatii ani aktualnego układu sił.
Dalsza część tekstu pod materiałem wideo.
Rządy jakich ludzi?
Za każdym przepisem, jego stanowieniem i stosowaniem stoi człowiek. To właśnie czynnik ludzki przesądza o tym, jak prawo działa w praktyce. Szczególnie wyraźnie widać to w sądownictwie, gdzie od decyzji sędziego zależą prawa i wolności obywateli.
W tym miejscu pojawia się jedna z najważniejszych tez profesora:
„Zły człowiek nie może być dobrym sędzią”.
Nawet dobry przepis można wypaczyć, jeśli stosuje go człowiek pozbawiony uczciwości. Z kolei sędzia o mocnym charakterze potrafi zachować przyzwoitość i sprawiedliwość nawet wtedy, gdy prawo pozostawia wiele do życzenia.
Polska potrzebuje dzisiaj ludzi sumienia
Formalna nieskazitelność charakteru nie zawsze idzie w parze z rzeczywistą postawą moralną. Dlatego Majchrowski przypomina o wadze przysięgi sędziowskiej, zakończonej słowami „Tak mi dopomóż Bóg”. Urząd sędziego powinien oznaczać odpowiedzialność i służbę, a nie wygodne stanowisko, którego głównym atutem jest bezpieczeństwo i dożywotnie wynagrodzenie.
Zmiana przepisów sama w sobie nie naprawi państwa. Potrzebna jest również zmiana postaw.
„To my musimy się zmienić”
Przywołując słowa Jana Pawła II wypowiedziane 30 lat temu w Skoczowie, profesor przypomina przesłanie, które nie straciło aktualności: Polska potrzebuje dzisiaj ludzi sumienia.
Powrót do wartości zamiast plemiennej walki
Wystąpienie prof. Jana Majchrowskiego jest krytycznym spojrzeniem na kondycję polskiego państwa i jego elit. Osiem lat rządów poprzedniej formacji oraz działania obecnej władzy można oceniać z różnych perspektyw. Trudno jednak nie dostrzec powtarzającego się problemu: politycy zbyt często traktują zdobycie i utrzymanie władzy jako cel sam w sobie. Rozliczanie własnego środowiska schodzi na dalszy plan, a odpowiedzialność za błędy staje się niewygodnym tematem.
Odsunięcie przeciwników od władzy nie jest jeszcze żadnym programem naprawy państwa. Można wygrać wybory, obsadzić stanowiska i wymienić ludzi w instytucjach. Znacznie trudniej odpowiedzieć na pytanie, jakimi zasadami chce się kierować i czy jest się gotowym ponieść za nie osobistą cenę.
Prof. Majchrowski swoim odejściem z Sądu Najwyższego, połączonym z rezygnacją z dożywotniego wynagrodzenia, pokazał, że deklaracje o wierności zasadom mogą mieć bardzo konkretny wymiar. Nie oznacza to, że każda jego diagnoza musi być przyjmowana bez dyskusji. Warto jednak słuchać człowieka, który krytykując innych, nie wyłącza z tej krytyki własnego środowiska.
Polska potrzebuje ludzi, którzy potrafią powiedzieć „nie” także wtedy, gdy sprzeciw oznacza utratę stanowiska, wpływów czy wygodnego miejsca w politycznym układzie.
Bez takiej postawy nawet najlepiej napisane prawo pozostanie tylko zbiorem przepisów. A obywatele państwa, w którym wszyscy pilnują przede wszystkim własnych interesów, prędzej czy później zapłaci za to rachunek.
Postaw nam kawę!
Nasza działalność systematycznie się rozwija i pochłania coraz więcej czasu, dlatego Twoje wsparcie, choćby symboliczne, będzie bezcenne. Dziękujemy!
