W poniedziałek, 9 listopada, pod pamiątkowym głazem w miejscu dawnej synagogi w Zielonej Górze grupa mieszkańców oddała cześć ofiarom prześladowań nazistowskiego reżimu. Spotkanie odbyło się w rocznicę Nocy Kryształowej, jednego z najbardziej ponurych wydarzeń w historii niemieckiego nazizmu.
W Grünbergu, jak przed wojną nazywała się Zielona Góra, społeczność żydowska pod koniec XIX wieku liczyła około 300 osób. Większość stanowili Żydzi reformowani. W latach 1882-1883 wybudowana została synagoga, która była miejscem modlitwy oraz ważnym ośrodkiem życia kulturalnego niewielkiej społeczności.
Jej historia zakończyła się 10 listopada 1938 roku, kiedy sprawcy podpalili budynek, zniszczono również i splądrowano sklepy należące do Żydów. Z synagogi ocalała jedynie nadpalona Tora oraz kilka naczyń liturgicznych.
Spalona synagoga w Zielonej Górze – relacja świadka
W 2008 roku w 70. rocznicę Nocy Kryształowej do Andrzeja Kirmiela, historyka badającego te wydarzenia, trafił list od Reinharda Eckerte, ówczesnego mieszkańca Grünbergu. Eckert szczegółowo opisał wydarzenia z 10 listopada 1938 roku. Poniżej treść listu, którego tłumaczenia dokonała Ewa Ochwiejewicz:
Szanowny Panie Kirmiel,
w kolejną rocznicę zniszczenia synagogi w Zielonej Górze (Grünberg) wysyłam Panu, jako świadek naoczny, moje osobiste sprawozdanie dotyczące tamtego wydarzenia.
Z klasy w mojej szkole na III piętrze widać było z okien centrum miasta. Tamtego dnia mieliśmy doskonałą widoczność, aż do wzgórz na południe od miasta. Około godziny 10 rano jeden z uczniów zawołał nagle, że widać duży pożar z kierunku zakładów gazowniczych. Nauczyciel zabronił nam patrzeć w tamtą stronę, ponieważ nie tolerował przerw w planie lekcji.
Ale około godziny 12 lekcje się skończyły i kilku uczniów, ja także, popędziliśmy tam skąd bezpośrednio po wybuchu pożaru unosił się dym. Nie było to daleko, w linii prostej około 400-500 metrów od szkoły.
Gdy przybiegliśmy na miejsce, zobaczyłem, że miejscowa policja nadzorowała bezpośrednią okolicę pożaru, żydowską synagogę, a teren został do pewnego stopnia odgrodzony. Obok stały 3 wozy ochotniczej straży pożarnej. Przechodnie stali milcząco w stosownym oddaleniu i obserwowali ogień i unoszący się dym. Sam budynek płonął w środku, wewnątrz piętrzyło się gruzowisko, a okna popękały, prawdopodobnie od wysokiej temperatury. Pewna ilość ludzi przemieszczała się, podobnie jak mrówki, przez Glasserplatz [dziś pl. Powstańców Wlkp.] w kierunku centrum miasta. Przy Kleine Kirchgasse [dziś ul. Mariacka], około 170 m od Rynku ,znajdował się sklep z artykułami gospodarstwa domowego. Właściciel nazywał się Meyer, był Żydem. Okna wystawowe były powybijane, a sama wystawa częściowo spustoszona. Przed sklepem stali SA-mani w brązowych mundurach, którzy zabraniali podchodzenia do sklepu. Dowiedziałem się z rozmów zasłyszanych w tłumie ludzi, zniszczono również inny sklep, z meblami i pościelą. Właścicielem sklepu był Żyd Leopold Moses. Sklep Mosesa leżał około 150 m na południe od poczty głównej, na placu, który wtedy nazywał się Brotmarkt [dziś ul. Jedności].
Później w domu z rozmowy moich rodziców dowiedziałem się, jaki był powód podpalenia: w Paryżu w ambasadzie niemieckiej żydowski mieszkaniec zastrzelił radcę ambasady, który nazywał się v. Rath. Wiadomość ta była emitowana przez radio i podawano, że odpowiedzialną za zamach jest „spiskująca grupa żydowsko-bolszewicka pod dowództwem polskiego Żyda”. Mężczyzna ów został aresztowany. W następstwie tych wydarzeń zawrzał narodowosocjalistyczny „gniew ludu”. Dziś powszechnie wiadomo, że była to propaganda, zainscenizowana z tej okazji przez dr Josefa Goebbelsa, której celem było podburzenie opinii publicznej przeciwko Żydom w Niemczech.
2 lata później rozpocząłem pracę zawodową jako kominiarz i wstąpiłem do młodzieżowej straży pożarnej w Zielonej Górze. Mój mistrz z tamtego okresu był między innymi również członkiem ochotniczej straży pożarnej, która była obecna przy pożarze synagogi. Mimochodem opowiedział, że nie zezwolono straży pożarnej na ingerencję, gdy SA-mani coraz to dolewali benzyny do ognia, żeby go podsycać.
Na placu przed synagogą 2 razy w tygodniu odbywał się targ rolniczy, zawsze w zasięgu wzroku znajdowało się gruzowisko po pożarze. Gdy zaczęła się druga wojna światowa targ zaniknął z powodu racjonowania żywności.
Tyle mojego sprawozdania o tym wydarzeniu.
– –
Jako autor tego tekstu oświadczam, że zgadzam się na wydrukowanie go w polskich mediach, pod warunkiem, że przed publikacją otrzymam drogą elektroniczną tekst lub redakcyjne zmiany/skróty w nim do wglądu.
Noc Kryształowa. Państwowy pogrom i udział zwykłych ludzi
Pogrom z 9 na 10 listopada 1938 roku objął całe Niemcy oraz anektowaną wcześniej Austrię. Bezpośrednim pretekstem do rozpętania przemocy było zastrzelenie niemieckiego dyplomaty Ernsta vom Ratha w Paryżu przez 17-letniego Herschela Grynszpana, polskiego Żyda.
Rodzina Grynszpana znalazła się wśród około 17 tysięcy Żydów posiadających polskie obywatelstwo, których pod koniec października 1938 roku deportowano z Niemiec w ramach tzw. Polenaktion. Wśród wypędzonych były również dzieci, niekiedy rozdzielane z rodzicami i pozostawiane bez opieki na granicy.
Skala przemocy podczas Nocy Kryształowej była ogromna. Zniszczono lub spalono ponad 1400 synagog i domów modlitwy, splądrowano około 7500 żydowskich sklepów i przedsiębiorstw. Dewastowano mieszkania, szkoły, szpitale i cmentarze. Co najmniej 91 osób zamordowano bezpośrednio podczas pogromu. Kolejne ofiary zmarły wskutek odniesionych obrażeń, popełniły samobójstwa lub straciły życie w obozach.
Około 30 tysięcy żydowskich mężczyzn aresztowano i wywieziono do obozów koncentracyjnych w Dachau, Buchenwaldzie i Sachsenhausen. Na społeczność żydowską nałożono dodatkowo miliard reichsmarek tzw. grzywny.
Noc Kryształowa nie była spontanicznym wybuchem społecznego gniewu, jak próbowała przedstawiać to niemiecka nazistowska propaganda. Była zorganizowaną akcją państwa, w której uczestniczyli członkowie SA, SS i Gestapo. W wielu miejscowościach aktywnie pomagała im również część miejscowej ludności. Sąsiedzi wskazywali żydowskie domy i sklepy, uczestniczyli w grabieżach, bili i poniżali ofiary. Inni przyglądali się przemocy, nie reagując.
Propaganda, która najpierw odbierała ludziom człowieczeństwo
Podczas spotkania przypomniano również mechanizm, który poprzedzał fizyczne prześladowania. Ze źródeł historycznych wynika, że nazistowskie Niemcy przez lata prowadziły systematyczną kampanię propagandową, której celem było przedstawienie Żydów jako zagrożenia dla niemieckiego społeczeństwa.
Przeciwników politycznych nazywano zdrajcami i wrogami państwa. Demokratycznych polityków Republiki Weimarskiej określano pogardliwie mianem „listopadowych przestępców” (Novemberverbrecher). Wobec Żydów stosowano jeszcze bardziej brutalny język. Pojawiały się określenia takie jak „podludzie” (Untermenschen), „pasożyty” (Parasiten), „wrogowie narodu” (Volksfeinde) czy „szkodniki narodu” (Volksschädlinge).
Propaganda przedstawiała ich jako „obce ciało w niemieckim organizmie narodowym” (Fremdkörper im deutschen Volkskörper). Rozpowszechniano również hasła o rzekomym „żydowskim bolszewizmie” i spisku wymierzonym w Niemcy.
Nie był to przypadkowy dobór obelg. Język miał konkretny cel: odczłowieczyć całe grupy, przypisać im zbiorową winę za problemy państwa i przekonać społeczeństwo, że ich wykluczenie jest uzasadnione.
Amerykańskie Muzeum Holokaustu wskazuje, że nazistowska propaganda pomagała przygotować społeczeństwo do akceptacji dyskryminacji, przemocy, deportacji, a ostatecznie ludobójstwa.
Mechanizm ten przebiegał etapami. Najpierw określoną grupę przedstawiano jako zagrożenie. Później odbierano jej wiarygodność i prawo do uczestnictwa w życiu publicznym. Następnie przekonywano, że jej obecność zagraża całej wspólnocie. W takich warunkach nadzwyczajne działania wobec ludzi zaczynały być przedstawiane jako konieczność w obronie państwa.
Historia Nocy Kryształowej jest ostrzeżeniem także dla nas współczesnych
Nie każde ostre określenie przeciwnika politycznego oznacza początek totalitaryzmu. Nie każda obraźliwa wypowiedź w internecie jest zapowiedzią przemocy. Nie wolno jednak lekceważyć sytuacji, w której język stygmatyzacji staje się elementem oficjalnej propagandy lub wewnątrzpaństwowej polityki, a całe grupy społeczne zaczynają być przedstawiane jako zagrożenie dla państwa i narodu.
Historia III Rzeszy pokazuje, do czego może prowadzić systematyczne odczłowieczanie ludzi. Najpierw odbiera się im dobre imię, później prawa, a w końcu ochronę, którą powinno gwarantować państwo.
Noc Kryształowa była jednym z etapów tej drogi. Spalenie zielonogórskiej synagogi przypomina, że historia wielkich zbrodni nie rozgrywała się wyłącznie w Berlinie, Monachium czy Wiedniu. Miała również swoje lokalne adresy, swoich sprawców i świadków.
Pamięć o ofiarach nie powinna ograniczać się jednak do rocznicowych uroczystości. Powinna oznaczać również czujność wobec języka nienawiści, zwłaszcza wtedy, gdy zaczyna on płynąć z ust ludzi sprawujących władzę, zasiadających w parlamencie lub instytucjach lub w inny sposób kształtujących debatę publiczną.
Postaw nam kawę!
Nasza działalność systematycznie się rozwija i pochłania coraz więcej czasu, dlatego Twoje wsparcie, choćby symboliczne, będzie bezcenne. Dziękujemy!
